Có những người mất nhiều năm để cố thay đổi cách họ phản ứng trong các mối quan hệ. Họ học giao tiếp. Đọc về ranh giới. Làm việc với chính mình. Đổi môi trường, đổi người yêu, đổi bạn bè.
Nhưng phía sau mọi thay đổi, một điều vẫn quay lại: cùng một cách phản ứng cũ, chỉ trong bối cảnh mới.
Không phải vì họ chưa cố đủ. Mà vì họ chưa nhìn về nơi những phản ứng đó được học.
Gia đình không chỉ là nơi bạn lớn lên. Nó là môi trường đầu tiên dạy bạn cách phản ứng với đời sống.
Cách bạn xử lý xung đột, bạn đã thấy người lớn xử lý như thế nào. Cách bạn đối diện với cảm xúc, bạn đã hấp thụ một bầu không khí cảm xúc nào đó. Cách bạn yêu thương, bạn đã tiếp nhận một định nghĩa về tình yêu, dù đúng dù sai. Cách bạn thể hiện hay không thể hiện nhu cầu, bạn đã thấy việc đó được đáp lại như thế nào, hay bị bỏ qua như thế nào.
Tất cả những điều đó được học mà không cần ai dạy bằng lời.
Một đứa trẻ không cần có bài giảng về xung đột để biết cách xử lý xung đột. Nó chỉ cần sống đủ lâu trong một gia đình, quan sát, hấp thụ. Nó nhìn cha mẹ to tiếng và học được điều gì đó. Nó nhìn cha mẹ im lặng tránh nhau và cũng học được điều gì đó. Nó nhìn ai bị mắng, ai được khen, ai bị bỏ qua, và bắt đầu hiểu rất nhanh: làm gì để được yêu, làm gì để bị từ chối, làm gì để giữ một vị trí an toàn.
Đến khi trưởng thành, những điều này không biến mất. Chúng chỉ chuyển sang chế độ nền.
Người lớn đó không còn ở trong gia đình cũ. Nhưng họ vẫn phản ứng theo những cách đã được khắc vào từ nhỏ. Họ cứng lại khi có xung đột, vì lúc nhỏ, mềm là không an toàn. Họ luôn tránh làm phiền, vì lúc nhỏ, làm phiền là bị mắng. Họ luôn kiểm soát, vì lúc nhỏ, không kiểm soát thì không có ai canh giùm. Họ luôn lo cho người khác, vì lúc nhỏ, được yêu khi mình hữu ích.
Đây là phản xạ. Không phải tính cách.
Sự khác biệt giữa phản xạ và tính cách là rất quan trọng.
Tính cách được hiểu là một phần của con người, không thể thay đổi nhiều. Phản xạ thì có thể nhìn rõ và dần được nới ra. Khi bạn gọi một phản xạ là tính cách, bạn không thể bước ra khỏi nó. Khi bạn gọi đúng tên, phản xạ, một khoảng trống xuất hiện. Trong khoảng trống đó, bạn có thể bắt đầu chọn lại.
Một số người, khi bắt đầu nhìn ra điều này, lập tức đi vào một thái cực: đổ lỗi cho gia đình.
Họ giận. Họ kết luận rằng gia đình đã làm hỏng đời mình. Họ liệt kê tất cả những điều cha mẹ đã làm sai, đã không cho, đã làm tổn thương. Trong một thời gian, sự tức giận này có thể giải phóng một phần năng lượng đã bị nén lâu.
Nhưng nếu dừng lại ở đó, một vòng lặp khác sẽ hình thành.
Vòng lặp đổ lỗi không giải phóng người ta. Nó chỉ chuyển vị trí. Trước đây họ là nạn nhân của hoàn cảnh. Bây giờ họ là nạn nhân của gia đình. Vẫn không phải là người đang sống. Vẫn chưa làm chủ.
Một số khác đi vào thái cực ngược lại: lý tưởng hóa gia đình.
Họ nói: cha mẹ đã làm hết sức. Chúng ta không nên trách. Quá khứ là quá khứ. Hiện tại là điều quan trọng. Đây nghe có vẻ trưởng thành. Nhưng nếu nó được dùng để không bao giờ nhìn vào điều thật sự đã xảy ra, thì nó cũng là một dạng né.
Né bằng giận và né bằng tha thứ ép buộc đều không đưa con người đi đâu cả.
Có một con đường giữa hai thái cực này. Đó là nhìn rõ.
Nhìn rõ không phải kết án. Cũng không phải tha thứ ngay. Nhìn rõ là khả năng nói: đây là điều đã được truyền qua. Đây là phản xạ tôi đã học. Đây là vai trò tôi đã nhận. Đây là cách tôi đã được dạy yêu thương, đối diện cảm xúc, xử lý xung đột. Một số trong đó hữu ích. Một số trong đó đang khiến tôi mệt.
Khi bạn nhìn rõ, bạn không cần phải ghét gia đình mình để bước ra khỏi mô thức cũ. Bạn cũng không cần phải giả vờ rằng mọi thứ đều ổn để tiếp tục được yêu thương.
Bạn có thể yêu cha mẹ mình mà vẫn không lặp lại cách họ đã sống.
Đây là một dạng tự do mà rất ít người đạt được.
Phần lớn người ta hoặc đi đúng theo gia đình, vì lòng trung thành vô thức, hoặc đi ngược lại gia đình, như một dạng phản kháng. Cả hai đều vẫn bị gia đình quy định. Một bên lặp lại. Một bên nổi loạn. Cả hai chưa thật sự độc lập.
Tự do thật là khi bạn có thể chọn, không phải vì gia đình đã làm thế, không phải vì gia đình không muốn thế, mà vì điều đó thật sự đúng với đời sống bạn đang sống.
Để đến được đó, bạn cần đi qua một việc khó: nhìn vào những gì đang vận hành ngầm.
Có những điều được truyền qua bằng lời. Cha mẹ dạy bạn rất rõ về tiền, về công việc, về đạo đức. Những điều này dễ thấy. Bạn có thể đồng ý hay không đồng ý.
Nhưng có những điều khác được truyền qua mà không cần bất kỳ lời nào.
Một bầu không khí im lặng giữa hai vợ chồng dạy đứa trẻ rằng cảm xúc khó chịu là điều không được bày ra. Một sự kiểm soát thường xuyên dạy đứa trẻ rằng tình yêu và sự lo lắng là một. Một sự hy sinh không lời dạy đứa trẻ rằng nó phải có ích để được giữ lại. Một lời phán xét về người ngoài dạy đứa trẻ rằng phải sợ ánh nhìn của xã hội.
Những bài học này không có giáo trình. Nhưng chúng đi vào sâu hơn bất kỳ bài giảng nào.
Khi trưởng thành, người đó không nhớ đã được dạy. Họ chỉ thấy mình phản ứng như thế. Họ kết luận: đây là tôi.
Một phần lớn công việc nội tâm là phân biệt: đây là tôi, hay đây là điều đã được truyền qua tôi.
Việc phân biệt này không làm bạn xa gia đình. Ngược lại, nó cho phép bạn ở gần gia đình mà không bị nuốt lại. Bạn có thể về nhà và vẫn là bạn. Có thể nói chuyện với cha mẹ mà không trở thành đứa trẻ cũ. Có thể yêu mà không phải tiếp tục đóng vai.
Đây là một dạng trưởng thành thật sự.
Trưởng thành không phải vượt qua gia đình. Trưởng thành là có thể đứng trong gia đình mà vẫn là chính mình.
Có những người sống cả đời mà chưa từng đạt được điều này. Họ vẫn là con cái lớn tuổi, vẫn phản ứng như đứa trẻ trong vai trò cũ, vẫn ăn một bữa cơm gia đình bằng cảm xúc của hai mươi năm trước. Và họ tự hỏi vì sao mọi mối quan hệ ngoài gia đình của họ cũng có cùng một mô thức.
Bởi vì gia đình không dừng lại ở cửa nhà. Nó đi cùng họ vào mọi mối quan hệ khác.
Khi bạn không nhìn vai trò mình đã nhận trong gia đình, bạn sẽ tự động lấy vai đó vào nơi làm việc. Vào tình yêu. Vào tình bạn. Vào cách bạn nuôi con của chính bạn.
Vì thế nhìn vào hệ gia đình không phải là quá khứ. Đó là việc nhìn ra điều đang vận hành bạn ngay lúc này.
Bạn không cần phải gọi điện trách cha mẹ. Không cần phải có một cuộc trò chuyện lớn. Không cần phải thay đổi bất cứ ai trong gia đình.
Bạn chỉ cần nhìn rõ.
Khi bạn nhìn rõ vai trò bạn đã nhận, một phần năng lượng được trả lại. Khi bạn nhìn rõ phản xạ đã được học, bạn có khoảng cách để chọn lại. Khi bạn nhìn rõ điều đã được truyền qua, bạn không buộc phải truyền tiếp.
Đây là chỗ một thế hệ có thể làm điều mà thế hệ trước chưa làm được.
Bài tập viết
Trong hôm nay, viết ba dòng:
- Vai trò tôi đã nhận trong gia đình lúc nhỏ là...
- Phản xạ tôi vẫn đang lặp lại từ vai trò đó là...
- Điều tôi đang học để không truyền tiếp là...
Không cần dài. Không cần phân tích sâu. Chỉ cần thật.
Nếu chỉ riêng việc viết ra đã làm bạn khó chịu, đó là dấu hiệu bạn vừa chạm vào điều quan trọng.
Bạn không cần ghét gia đình để bước ra khỏi mô thức cũ. Bạn cần nhìn rõ điều đã được truyền qua, và chọn không tiếp tục những điều không còn phục vụ đời sống thật.